Een gemeentelijk formatieproces is als een intense schaakpartij op meerdere borden tegelijk. Het is het proces waarin we de omslag maken van politieke campagnes en nieuwe politieke verhoudingen — bepaald door de keuzes van de kiezer — naar een stabiel en slagvaardig bestuur. De afgelopen periode hebben verschillende aan Smart Links verbonden formateurs zulke coalities gesmeed.

Voormalig wethouder in Helmond en mede-oprichter van Smart Links Martijn de Kort hielp in Oosterhout de neuzen dezelfde kant op te krijgen. Voormalig Burgemeester en nu strategisch aan Smart Links verbonden adviseur Hanne van Aart deed hetzelfde in Tilburg. Samen met Paul van Liempd, eveneens oprichter van Smart Links, mocht ik de formatie in Geldrop-Mierlo begeleiden. Drie verschillende gemeenten, maar met exact dezelfde uitdaging: hoe smeed je uit losse politieke idealen één herkenbare koers voor de gemeente?

Informeren

Het begint allemaal in de informatiefase. Dit is de periode van aftasten. Waar in de campagne het duidelijk maken van de verschillen centraal staat, gaat het in deze fase om het zoeken naar inhoudelijke én persoonlijke verbindingen. Vlak het belang van goede persoonlijke verhoudingen niet uit. Je maakt immers de keuze met welke mensen je de komende vier jaar intensief wilt samenwerken, zowel in de raad als mogelijk ook in het college. Op inhoud kunnen overeenkomsten heel duidelijk zijn, maar als er geen persoonlijke klik en vertrouwen is tussen de verschillende kopvrouwen en kopmannen, kom je nergens.

In deze fase wordt geïnventariseerd welke claims uit de verkiezingscampagne overeind blijven, hoe partijen de uitslag duiden en welke thema’s centraal moeten komen te staan. Het is ook de fase van ‘geoorloofd roddelen’. Het is namelijk belangrijk dat alles open op tafel ligt: de inhoud, de dilemma’s én de personen. Alleen op die manier kan de juiste samenstelling worden voorgesteld.

Formeren

Pas wanneer alles op tafel ligt en het duidelijk is welke manier van samenwerken en welke thema's de basis vormen, volgt de stap naar het formeren. In die formatiefase wordt het politieke ambacht pas echt op de proef gesteld. Het geheim van een succesvol bestuursakkoord zit in de balans tussen keuzes maken en elkaar wat gunnen. Niemand krijgt honderd procent zijn zin, en dat hoeft ook niet. Het gaat erom dat elke partij zichzelf en haar achterban in het akkoord herkent.

Dit proces is momenteel extra complex door de grote financiële uitdagingen waar gemeenten voor staan. Met het welbekende 'ravijnjaar' in het vooruitzicht is de ruimte om cadeautjes uit te delen simpelweg verdwenen. Vroeger kon je tegenstellingen soms nog ‘afkopen’ met extra budget; nu dwingt de realiteit tot scherpe, soms pijnlijke keuzes.

Collegevorming

De collegevorming begint bij de vraag: hoeveel wethouders zijn er nodig? Dat is een wezenlijk andere vraag dan hoeveel wethouders er getalsmatig — puur gekeken naar de grootte van de partijen — goed uitkomen. Willen we laten zien dat we een bezuinigingsopgave hebben en daarom met minder wethouders uitkomen? Of willen we juist voldoende wethouders die doorbraken kunnen forceren op de belangrijkste thema’s? Er is hierin geen goed of fout, maar het zijn wel cruciale afwegingen vóórdat je naar de poppetjes kijkt.

Zodra bepaald is hoeveel wethouders er komen, breekt de fase aan waarin de poppetjes op het bord worden gezet. De onderhandelende partijen zijn hiervoor aan zet. Iedere partij bepaalt wie zij voordraagt, en het is een goed politiek gebruik dat partijen zich niet bemoeien met de voordracht van een ander. Of toch wel? In steeds meer gemeenten zie je dat de raad als geheel de nieuwe wethouders selecteert, vaak gekoppeld aan een raadsbreed akkoord.

Naast het aantal personen en welke personen dienen de portefeuilles verdeeld te worden. Dit is precisiewerk. Je zoekt naar een logische en evenwichtige verdeling die recht doet aan ieders kennis en ervaring. Tegelijkertijd moet er rekening worden gehouden met 'kleur op de wangen' voor de verschillende partijen, passend bij de thema's waarop zij zich hebben geprofileerd.

Het geheel van inhoud, mensen en portefeuilles moet uiteindelijk als een collectief gaan opereren. Het moet een team worden dat elkaar versterkt en samen de verantwoordelijkheid draagt voor de hele gemeente, dwars door de partijlijnen heen. Goed om te benadrukken dat een goed werkend college veel meer is dan een optelsom van functionele collega’s. Het moet een team worden, met persoonlijke connecties en misschien zelfs een beetje (platonische) liefde.

Presentatie

Het sluitstuk van ons werk is de presentatie naar de raad en de stad. Een akkoord is pas écht geslaagd als het niet alleen op papier klopt, maar ook landt in de samenleving. Het is belangrijk om te beseffen dat een onderhandelingsakkoord geen eindstation is, maar de start van het gesprek voor de komende vier jaar.

Smart Links

Het is mooi om te zien hoe ‘onze’ Smart Linkers overal weer oppoppen. Het politieke bloed kruipt waar het niet gaan kan. Naast het begeleiden van formaties door Martijn, Hanne, Paul en mijzelf, versterken we het openbaar bestuur nu ook weer direct als bestuurders. Martijn de Kort is beëdigd als wethouder in Roosendaal en Paul van Liempd heeft zitting genomen in het nieuwe college van Veldhoven. We gaan hun scherpte in ons dagelijks werk missen, maar wensen hen ontzettend veel succes met deze mooie, eervolle uitdagingen. Beiden blijven als aandeelhouders uiteraard zeer nauw betrokken bij Smart Links.

Met Smart Links zetten we mooie stappen als groeiend adviesbureau in de publieke sector. We geloven we dat een krachtig lokaal bestuur staat of valt met de juiste verbinding tussen strategie, proces en mensen. Kan jouw gemeente strategisch advies van Smart Links gebruiken? Neem dan contact met ons op. Wij denken en bouwen graag mee.